ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19، شماره 9، آذر 1405 ، شماره پی در پی 127

روایت‌شناسی رمان«یک پروندۀ کهنه» از«رضا جولایی»(تنش و تعامل میان منطق جنایی و گسترش روایت تاریخی)

صفحه (131 - 145)
قهرمان شیری (نویسنده مسئول)، زاهده ترکاشوند
تاریخ دریافت مقاله : خرداد 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : شهریور 1405

چکیده

زمینه و هدف: رمان«یک پروندۀ کهنه» از رضا جولایی، میان دو ژانر رواییِ متفاوت حرکت میکند: ژانر جنایی که بر کشف رابطۀ علّی حادثه استوار است و ژانر تاریخی که میکوشد از طریق گسترش زندگی و مناسبات شخصیتها، فضای اجتماعی ـ سیاسی تهران دهۀ ۱۳۲۰ را بازسازی کند. مسئله اصلی پژوهش این است که این دو ژانر چگونه به واسطۀ سازماندهی زمان، توزیع و تکرار اطلاعات و نحوۀ تنظیم فاصله روایی، با یکدیگر ترکیب میشوند و فرم رمان را میسازند و چه پیامدهایی برای انسجام روایت دارند.

روشها: این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر مفاهیم روایت‌شناسی ژرار ژنت یعنی نظم، تداوم، تکرار، وجه و آوا، انجام گرفته است.

یافته ها: یافته ها نشان میدهد که شگردهای روایت‌شناسی در رمان کارکردی دوگانه و درهم‌تنیده دارند. در سطح نظم، بازگشتهای زمانی، گذشته را به فرایند کشف حادثه پیوند میدهند و به جای ایجاد ابهام زمانی، زمینه ها و انگیزه های شکل‌گیری جنایت را تدریجاً آشکار میکنند. در سطح تداوم، خرده روایتها با گسترش جزئیات تاریخی و شخصیتی از شتابِ پیشروی پرونده میکاهند، اما امکان بازسازی فضای اجتماعی و سیاسی دوره را فراهم میکنند. بسامد با بازگویی و بازتفسیر رخدادها، اطلاعات پرونده را تکمیل میکند؛ از حیث وجه، کانونی‌سازی صفر، ساخت غالب روایت است، هرچند در بخشهایی برای دسترسی خواننده به اطلاعات پرونده و تجربۀ شخصیتها به کانونی‌سازی درونی نزدیک میشود. و آوا سازوکاری برای تنظیم رابطۀ خواننده با شخصیتها است و نحوۀ دریافت و ارزیابی شخصیتها و گذشته تاریخی را شکل میدهد.

نتیجه گیری: برآیند این یافته ها نشان میدهد که این پنج مقولۀ روایی به صورت جداگانه عمل نمیکنند، بلکه در قالب سازوکاری واحد، رابطۀ میان«کشف پرونده» و «فهم زمینۀ تاریخی» را تنظیم میکنند. ازاینرو، تنش میان ژانر جنایی و روایت تاریخی در«یک پروندۀ کهنه» نه صرفا در سطح مضمون، بلکه در سازمان‌دهی زمان، توزیع اطلاعات، سرعت روایت و دسترسی به ذهن شخصیتها شکل میگیرد و رمان از طریق این سازمان‌دهی، حادثۀ جنایی را هم به عنوان مسئله ای برای کشف و هم به عنوان رخدادی برای فهم تاریخی بازسازی میکند.

کلمات کلیدی
روایت شناسی , ژرار ژنت , رضا جولایی , رمان فارسی , یک پروندۀ کهنه